“Тере мәйет”

Өсөнсө курста уҡып йөрөгән сағы ине. Тотош сентябрь колхозда бәрәңге ҡаҙынылар, әле уҡыу башланырға дүрт-биш көн ваҡыт бар ине, форсаттан файҙаланып, ауылдарына таралыштылар. Хәмиткә тыуған йортонда ла шул уҡ бәрәңге мәшәҡәте эләкте. Көндөҙҙәре – баҡса эше, кистәрен – клуб. Абайламаҫтан эләккән каникул үтеп тә китте, юлға сығырға ваҡыт етте. Уфаға иктеүҙе ҙур итеп “юлға сығыу” тип ауыҙ тултырып һөйләмәҫкә лә мөмкин ине лә һуң. Уның бит төпкөл ауылдан тимер юл станцияһына тиклем ҡырҡ саҡырым юл үтәһе бар. Ул саҡта ҡала менән ауыл араһында автобус йөрөмәй. Унда-бында “попуткаға” эләгәһең, уныһы тура килмәй икән – “ун беренсе трамвай”. Хәмит – әрһеҙ ауыл малайы, йәйәү атлауҙы ҙур эшкә һанар әҙәм түгел. Ҡайтып килеүе булһа, буш тоҡсай менән ике лә уйлап тормаҫ ине. Алып китергә тип әнейе менән әтейе ҡәҙерләп тултырған тоҡсайы ике пот уҡ булмаһа ла, билләһи, пот ярым тартыр. Уны йөкмәп юлға нисек сығаһың?
Ҡыҫҡаһы, егет, көнө буйы белешеп йөрөп бер эш тә сығара алмағас, иртәгә берәрһе тура килер әле, уҡыуға бер көн һуңлағанға деканат әллә ниндәй ҙур яза бирмәҫ, тип ҡул һелтәгән ине инде. Етмәһә, кискә табан ваҡ ҡына ямғыры ла һибәләй башлаған ине.
Әмәлгә ҡалғандай, уларға һуң ғына әтейенең знакумы Михаил дәдәй һуғылды. Марфаһы менән бергә, йөк машинаһында ҡалаға китеп барыштары. Күрше хужалыҡта гараж мөдире булып эшләй ул. Ҡалала йәшәгән апаһы үлеп киткән дә, совхоз оҫтаханаһында табут яһатып алып, иртә таңдан ерләү мәшәҡәттәре булырын самалап, шулай һуң юлға сыҡҡандар.
- Так что, студент, - тине ул, ҡайғы уртаҡлашыу йөҙөнән Хәмиттең әтейе тултырып һалып биргән ҡырлы стаканды ҡаплап ҡуйғас, - табуттан шикләнмәһәң, ямғырға һыуланам тип ҡурҡмаһаң, кузовта урын етәрлек.
Кабинала, үҙең күрәһең, водила, Марфа түтәң, мин... ГАЗ-51 генә шул, хотя бы ЗИС булһа... Ничего, тоҙ түгел, эремәҫһең, поездыңа в целости и сохранности алып барып еткерәм!
Ямғырҙан ҡурҡа буламы һуң студент! Буш табуттан шикләнә буламы! Ҡуҙғалғандар ғына ине, һибәләңкерәп торған ямғырҙың баҫып яуыуға күсеүен шәйләп, табуттың эсенә кереп үк ятып алды. Өҫтөнә ипләп кенә ҡапҡасын да ябып ҡуйғас, донъяһы бөтөнләй түңәрәкләнде: мәйеткә йомшаҡ булһын тип түшәлгән йомышҡынан, бөгөн генә ышҡыланған ҡарағай таҡтанан хуш еҫ килә, таҡтаға тамсыларҙың тыҡырлап бәрелеүе, машинаның тоноҡ геүләүе, бергә ҡушылып, ниндәйҙер ят, әммә күңелгә ятышлы көй хасил итә. Хәмит хуш күңеллелек тойғоһона бирелеп, оҙаҡ ята алманы, иҙрәп йоҡлап китте. Хатта машинаның Һарыкүл ауылында туҡтауын, унда тағы ла юлдаштар алыуын һиҙмәне, уларҙың табут тирәләй урынлашыу ығы-зығыһын да ишетмәне. Юлда ваҡытлы-ваҡытһыҙ тағы ла кемдәр йөрөй икән, тип аптыраусылар булыр. Көҙ еткән, ямғыр һибәләй, ҡараңғы төшөп бара тип кенә тормош туҡталып ҡалмай шул ул. Киске поездға ашығыусы ике пар. Һеңлеләрен кейәүгә бирәләр икән дә, абзыһы менән еңгәһе, апаһы менән еҙнәһе туйға китеп баралар икән. Билдәле, студент быларҙы һуңынан ғына белде.
Инде ҡалаға яҡынлашып та баралар ине, әрһеҙ ГАЗ-51 сираттағы соҡорҙа нығыраҡ һикертте, булһа кәрәк, Хәмит уянып китте, күҙҙәрен асты. Асты ни ҙә, асманы ни – донъя дөм ҡараңғы ине. Был мөғжизәгә ғәжәпләнеп аҙмы-күпме ятғандыр әле, яйлап иҫенә төшөрҙө: ул мәйет түгел, ул – тере студент, ул уҡырға китеп бара... табут эсендә, Михаил дәдәй машинаһында... Туҡта әле, ямғыр һаман да һибәләйме икән? Хәмит уң ҡулы менән саҡ ҡына табут ҡапҡаһын күтәрә бирҙе. Ҡулын тышҡа сығарҙы, бармаҡтарын бер тырпайтып, бер йоҙроҡҡа йомарлап һауа хәлен тикшерергә кереште. Шул саҡ машина кузовында Хәмиткә аңлайышһыҙ ығы-зығы ҡупты. “А-а-а!..” – тип сәрелдәп ебәрҙе бер бисә тауышы. “Абау-абау, мәйет терелде бит!..” – тип уға ҡушылды икенсе тауыш. “Әстәғәфирулла, мәйет беҙгә кукиш күрһәтә!..” – тип ҡысҡырып ебәрҙе нескә тауышлы ир. “Машинаға ултырабыҙ тип, убыр арбаһына ултырғанбыҙ бит, баштар һау булғанда туҡтатырға кәрәк!..” – тип ҡалын тауышлы ир кабина түбәһен дөмбөрләтергә тотондо.

Хәмит, табут ҡапҡасын этәреп ебәреп, тороп ултырҙы. Туйға барыусылар, табутын асып һикереп торған мәйетте күргәс: “Ҡотҡарығыҙ, үлтерәләр!” тип ҡысҡыра-ҡысҡыра, туҡтап өлгөрмәгән машина бортынан ергә һикерештеләр.
Машина туҡтаны. “Ни булды?” ла “Ни булды?” тип кабинанан Михаил дәдәй менән шофер атылып килеп сыҡтылар. Тирә-яҡ ҡараңғы булһа ла, нимә булғанын һөйләп аңлатып тораһы юҡ ине. Ирҙәрҙең оҙоно “ай билем! Ай ҡабырғаларым?” тип ергә үк ята. Тәпәшерәге ике теҙен ҡосаҡлап, һыҙланыуына сыҙай алмай сайҡалыңҡырап, ҡойолоп ҡалған һалам өйөмө өҫтөндә ултыра. Ҡатындарының йыуаны уң ҡулын күтәрә алмай ыңғыраша. Ҡаҡсаһы ғына ҡабырғаларын да, аяғын да, ҡулын да һындырмаған, һул яҡ битен генә бортҡа бәреп күгәрткән. Оҫта драматург яҙған трагедияның финалына тартым күренеш!.. Ҡаза күреүселәр: “Ах! Нишләп кенә был имгәктәрҙе, табут эсендә үле мәйет түгел, теп-тере студент ята”, - тип киҫәтмәнем икән тип Михаил дәдәй сәбәләнә. Сәбәләнһә лә, сәбәлнәмәһә лә һуң, юлды дауам итергә кәрәк, хәҙер инде тимер юл вокзалына түгел, дауаханаға. Шулай итеп, туйсылар туйға бара алманы. Ярай әле имгәнеүҙәре бик ҡурҡыныс түгел ине. Михаил дәдәй менән уларҙы больницаға урынлаштырып йөрөп, Хәмит тә поездға һуңланы. Өфөгә иртәнге автобус менән китергә тура килде.
Хәмит кисергән трагикомедия, ысынлап та, оҙаҡламай бар институтҡа билдәле булды. Уны арттырып-арттырып, әллә ниндәй яңы деталдәр өҫтәп һөйләр булдылар. Ә кәмит геройына “Тере мәйет” ҡушаматы тағылды. Дуҫтарса, яратып ҡына әйтһәләр дә күңелгә ятышлы ҡушамат түгел ине, билдәле. Ярай әле тиҙ оноттолар. Студент тормошо ваҡиғаларға бай бит ул. Бер ҡыҙыҡтары онотола тора, икенселәре тыуа тора.
Яҙын лекция ваҡытында тағы ла бер кескенә мәҙәк хәл булмаһа, бәлки, башҡа иҫтәренә лә төшөрмәҫтәр ине. “XIX йөҙ рус әҙәбиәте” курсын Зигман атлы профессор уҡый ине уларға. Сираттағы лекцияһына керҙе лә, аудиторияға күҙ ҙә ташлап алмай, теманы иғлан итте: “Лев Толстой драматургияһы”. Пауза яһап тормай һүҙен башлап ебәрҙе: “Наиболле значительным драматическим произведением Льва Николаевича Толстого является пьеса “Живой труп”, которую он написал...”. Тик нишләптер аудитория профессорға лекцияһын дауам итергә бирмәне. “Тере мәйет” һүҙбәйләнешен ишетеү менән йөҙ егерме баш артҡы тәҙрә янында ғәҙәтләнгән урынын алған Хәмит яғына боролдо, йөҙ егерме ауыҙ йырылып китте, ике йөҙ ҡырҡ күҙҙән шаян осҡондар сәсрәне. Ҡыштырлау тауышына ғалим башын күтәрҙе.
- Что случилось, дамы и господа? Хотите сказать, что это произведение вы уже знаете? К примеру... – Зигман, ниһәйәт, танауының осона төшкән күҙлеге өҫтөнән ҡарашын йөрөтөп аудиторияны барланы. Әмәлгә ҡалғандай, уның ҡарашы ла, нишләптер, Хәмиткә барып төртөлдө. – К примеру, вот Вы, студент Харрасов, читали “Живой труп” Толстого?
Был инде аудитория эсендә шартлау сигенә килеп еткән шаян тулҡынға ут төртөү ине. Йөҙ егерме ауыҙҙан сыҡҡан көлөү тауышы түшәмде күтәрерҙәй булып яңғыраны һәм, бүлмә эсенә һыймай, асыҡ тәҙрәләрҙән яҙ хакимлыҡ иткән урамға бәреп сыҡты. Лекция күпмегә туҡталып торғандыр, хәҙер инде Хәмит Хәкимович уныһын үҙе лә хәтерләмәй. Ләкин был мәҙәккә нөктә ҡуйыусы иҫендә. Аудиторияла аҙмы-күпме тынлыҡ урынлашҡас, курсташтың шаяны Сәлимйән һикереп торҙо:
- Ефим Айзекович, пьесаны бит Лев Толстой түгел, Хәмит Харрасов яҙған, спектаклен дә ҡуйған, төп ролде лә үҙе башҡарған...
Закир ӘКБӘРОВ, Күмертау ҡалаһы